Հայաստանում առցանց բժշկական կրթական ծրագրերի զարգացման արագ փուլի ուսումնասիրություն

Հե­ռա­վար ու­սու­ցում է հա­մար­վում կր­թա­կան գոր­ծըն­թա­ցի այն ձևա­չա­փը, ո­րի դեպ­քում դա­սըն­թա­ցի մաս­նա­կիցն ու դա­սա­վան­դո­ղը ֆի­զի­կա­պես չեն գտն­վում միև­նույն տա­րած­քում, ի­սկ ու­սու­ցումն ի­րա­կա­նաց­վում է հա­ղոր­դակ­ցա­կան տա­րա­տե­սակ մի­ջոց­նե­րի օգ­նու­թյամբ։ Հե­ռա­վար ու­սու­ցու­մը կա­րող է նե­րա­ռել ի­նչ­պես հա­մա­ցան­ցային, այն­պես էլ ոչ հա­մա­ցան­ցային տեխ­նո­լո­գի­ա­ներ՝ ա­պա­հո­վե­լով նյու­թե­րի փո­խան­ցում և ու­սուց­ման գոր­ծըն­թա­ցի շա­րու­նա­կե­լի­ու­թյուն տա­րած­քային բա­ժան­ման պայ­ման­նե­րում։ Դրա են­թա­տե­սա­կը՝ առ­ցանց ու­սու­ցու­մը, ի­րա­կա­նաց­վում է բա­ցա­ռա­պես հա­մա­ցան­ցի մի­ջո­ցով, կի­րա­ռե­լով թվային հար­թակ­ներ, ին­չը հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս ու­սու­ցումն ի­րա­կա­նաց­նել հա­մա­ժա­մա­նա­կյա (սինք­րոն) կամ ան­հա­մա­ժա­մա­նա­կյա (ա­սինք­րոն) ձևա­չա­փե­րով։

­Հե­ռա­վար ու­սու­ցումն ու­նի ա­վե­լի քան մեկ ու կես դա­րի պատ­մու­թյուն։ Դրա վաղ օ­րի­նակ­նե­րից է բրի­տա­նա­ցի սղագ­րիչ Այ­զեկ Պիտ­մա­նի (ա­նգլ.՝ Isaac Pitman)՝ 1840-ա­կան­նե­րի նա­մա­կագ­րա­կան կր­թա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թյու­նը: Ի­սկ առ­ցանց ու­սուց­ման ձևա­վո­րու­մը սկիզբ է ա­ռել 1960-ա­կան­նե­րին Ա­ՄՆ Ի­լի­նոյ­սի հա­մալ­սա­րա­նում, որ­տեղ ու­սա­նող­նե­րին կր­թա­կան նյու­թեր տրա­մադ­րե­լու հա­մար օգ­տա­գոր­ծում է­ին հա­մա­կարգ­չային տեր­մի­նալ­նե­րի փոխ­կա­պակց­ված ներ­ցանց (ի­նտ­րա­նետ): Հա­մա­ցան­ցի (ին­տեր­նե­տի) լայն հա­սա­նե­լի­ու­թյու­նը 1990-ա­կան­նե­րին խթա­նեց թվային կր­թու­թյան գլո­բալ տա­րա­ծու­մը՝ նպաս­տե­լով հա­վա­տար­մագր­ված առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րի ի­նս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­մա­նը։ Այս զար­գա­ցում­նե­րին զու­գա­հեռ ձևա­վոր­վե­ցին նաև բազ­մաբ­նույթ տեխ­նո­լո­գի­ա­կան լու­ծում­ներ և հար­թակ­ներ, ո­րոնք հնա­րա­վո­րու­թյուն տվե­ցին ա­պա­հո­վել կր­թու­թյան ո­րակ, հա­սա­նե­լի­ու­թյուն և կա­ռա­վար­ման ար­դյու­նա­վե­տու­թյուն [1]:

Վեր­ջին տաս­նա­մյակ­նե­րում հե­ռա­վար (հատ­կա­պես առ­ցանց) ու­սու­ցու­մը նշա­նա­կա­լի դեր է ստանձ­նել բժշ­կա­կան կր­թու­թյան տար­բեր մա­կար­դակ­նե­րում։ Բժշ­կա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի ո­ւղ­ղու­թյամբ մշակ­ված զանգ­վա­ծային բաց առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րը (ա­նգլ.՝ Massive Open Online Course, MOOC), վիր­տո­ւալ սի­մու­լյա­ցի­ա­ներն ու վիր­տո­ւալ ի­րա­կա­նու­թյամբ ձևա­վոր­ված ու­սում­նա­կան մի­ջա­վայ­րե­րը դար­ձել են ա­ռող­ջա­պա­հա­կան կր­թու­թյան ան­բա­ժա­նե­լի մաս՝ հնա­րա­վո­րու­թյուն տա­լով զար­գաց­նել կլի­նի­կա­կան մտա­ծո­ղու­թյուն, հմ­տու­թյուն­ներ և ո­րո­շում­նե­րի կա­յաց­ման կա­րո­ղու­թյուն­ներ՝ ա­ռանց հի­վանդ­նե­րի հա­մար ռիս­կի։ Վի­րա­բու­ժա­կան և այլ կլի­նի­կա­կան մաս­նա­գի­տու­թյուն­նե­րի հա­մար վիր­տո­ւալ ի­րա­կա­նու­թյան տեխ­նո­լո­գի­ա­նե­րի կի­րա­ռու­մը ցույց է տվել ու­սուց­ման բազ­մա­կի կրկ­նե­լի­ու­թյան, հմ­տու­թյուն­նե­րի ստուգ­ման և գործ­նա­կան պատ­րաստ­վա­ծու­թյան բարձ­րաց­ման կար­ևոր ազ­դե­ցու­թյու­նը [2-5]։

­Կո­րո­նա­վի­րու­սային հի­վան­դու­թյան (COVID-19) հա­մա­վա­րակն ա­րա­գաց­րեց այս գոր­ծըն­թաց­նե­րը՝ ստեղ­ծե­լով հա­վա­սա­րա­պես շտապ և ռազ­մա­վա­րա­կան կր­թա­կան պա­հանջ­ներ։ Տե­ղա­շարժ­ման սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րը, ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գի գեր­լար­վա­ծու­թյու­նը և գի­տե­լիք­նե­րի ա­րագ թար­մաց­ման ան­հրա­ժեշ­տու­թյու­նը հան­գեց­րին նրան, որ բազ­մա­թիվ ե­րկր­նե­րում, նե­րա­ռյալ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում (ՀՀ), կարճ ժա­մա­նա­կում լայ­նա­ծա­վալ առ­ցանց կր­թա­կան ծրագ­րեր ձևա­վոր­վե­ցին բու­ժաշ­խա­տող­նե­րի հա­մար։ Ը­ստ մի շարք հե­ղի­նակ­նե­րի՝ առ­ցանց կր­թա­կան ծրագ­րե­րի զար­գաց­մա­նը բնո­րոշ են ե­րեք փու­լեր՝ ա­րագ զար­գաց­ման փուլ, ծաղկ­ման փուլ և կա­յու­նաց­ման փուլ։ Այս ա­րագ ան­ցու­մը ներ­կա­յաց­նում է «ա­րագ զար­գաց­ման փուլ», ո­րը բնո­րոշ­վում է կր­թա­կան մի­ջամ­տու­թյուն­նե­րի կտ­րուկ ա­ճով, տեխ­նո­լո­գի­ա­կան լու­ծում­նե­րի ա­րագ ներդր­մամբ և մաս­նա­գի­տա­կան հա­մայնք­նե­րի շտապ հար­մար­վո­ղա­կա­նու­թյամբ [6-8]։

Չ­նա­յած մի­ջազ­գային ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րի ա­ճին, ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գում առ­ցանց բժշ­կա­կան կր­թու­թյան մասշ­տա­բային ը­նդ­լայ­նու­մը գրե­թե չքն­նարկ­ված և չվեր­լուծ­ված եր­ևույթ է։ Հա­մա­վա­րա­կի ըն­թաց­քում ի­րա­կա­նաց­ված մե­ծա­թիվ առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րը ձևա­վո­րե­ցին ե­զա­կի տվյալ­նե­րի շտե­մա­րան, ո­րը հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս գնա­հա­տե­լու ի­նչ­պես հա­մա­կար­գի հար­մար­վո­ղա­կա­նու­թյու­նը, այն­պես էլ դա­սըն­թաց­նե­րի մաս­նա­կից­նե­րի փոր­ձա­ռու­թյուն­նե­րը, տեխ­նի­կա­կան և կազ­մա­կերպ­չա­կան մար­տահ­րա­վեր­նե­րը, կր­թա­կան բո­վան­դա­կու­թյան ըն­կա­լու­մը և առ­ցանց ու­սուց­ման հե­տա­գա զար­գաց­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը բժշ­կա­կան կր­թու­թյան հա­մա­տեքս­տում։ Հետ­ևա­բար, ՀՀ օ­րի­նա­կով առ­ցանց բժշ­կա­կան կր­թու­թյան ա­րագ զար­գաց­ման փու­լի այս ու­սում­նա­սի­րու­թյունն ու­նի գի­տա­կան և գործ­նա­կան կար­ևո­րու­թյուն։ Այն հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս հաս­կա­նա­լու, թե ի­նչ­պի­սի ար­դյու­նա­վե­տու­թյամբ են կի­րառ­վել առ­ցանց կր­թա­կան մե­խա­նիզմ­նե­րը, ի­նչ խն­դիր­ներ են ա­ռա­ջա­ցել հա­մա­կար­գի ու մաս­նա­կից­նե­րի մա­կար­դա­կում, և ի­նչ­պի­սի ո­ւղ­ղու­թյուն­նե­րով կա­րող է զար­գա­նալ առ­ցանց բժշ­կա­կան կր­թու­թյու­նը հետ­հա­մա­վա­րա­կային ի­րա­կա­նու­թյու­նում։

ՆՅՈՒ­ԹԵՐ ԵՎ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵՐ ­

Ու­սում­նա­սի­րու­թյունն ի­րա­կա­նաց­վել է որ­պես քա­նա­կա­կան սո­ցի­ո­լո­գի­ա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն՝ ո­ւղղ­ված COVID-19 հա­մա­վա­րա­կի ըն­թաց­քում առ­ցանց ու­սուց­ման ծրագ­րե­րին մաս­նակ­ցած բու­ժաշ­խա­տող­նե­րի փոր­ձա­ռու­թյան, վե­րա­բեր­մուն­քի և ըն­կա­լում­նե­րի գնա­հատ­մա­նը։ Հե­տա­զո­տու­թյու­նը դի­տարկ­վել է որ­պես դի­տո­ղա­կան, ոչ մի­ջամ­տա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թյուն և դաս­վել է նվա­զա­գույն ռիսկ պա­րու­նա­կող հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի շար­քին։ Հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար մշակ­վել է կա­ռուց­ված­քա­վոր­ված հար­ցա­թեր­թիկ, ո­րը բաղ­կա­ցած է ե­ղել 38 հար­ցից։ Հար­ցերն ը­նդ­գր­կել են հետ­ևյալ հիմ­նա­կան տի­րույթ­նե­րը.

1. ­մաս­նա­կից­նե­րի ժո­ղովր­դագ­րա­կան բնու­թագ­րե­րը.
2. ­տեխ­նո­լո­գի­ա­կան հմ­տու­թյուն­նե­րը և հար­մա­րե­ցու­մը նո­րա­րա­րու­թյուն­նե­րին.
3. ­կազ­մա­կերպ­չա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը.
4. ու­սուց­ման ձևա­չա­փի վե­րա­բե­րյալ նա­խա­պատ­վու­թյուն­նե­րը.
5. առ­կա և առ­ցանց ձևա­չա­փե­րի ըն­կալ­վող ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րը։­

Ընտ­րան­քի հաշ­վար­կի հա­մար կի­րառ­վել է դա­սա­կան վի­ճա­կագ­րա­կան բա­նաձ­ևը՝ n = Z2×P×(1–P)/e2, ո­րով ա­պա­հով­վել է բա­վա­րար ներ­կա­յա­ցուց­չա­կա­նու­թյուն։ Ը­նտ­րան­քի հաշ­վարկ­ման հա­մար ը­նտր­վել է 95% վս­տա­հու­թյան մա­կար­դակ և ըն­դուն­վել ≤5% սխա­լի սահ­ման, ին­չը հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս ա­պա­հո­վել ար­դյունք­նե­րի բա­վա­րար ճշգր­տու­թյուն և հա­մընդ­հա­նուր կի­րա­ռե­լի­ու­թյուն։ Սպաս­վող ի­րա­կան հա­մա­մաս­նու­թյու­նը (P) սահ­ման­վել է 0.5, քա­նի որ ան­հայտ կամ ան­կան­խա­տե­սե­լի բաշ­խում­նե­րի դեպ­քում P=0.5 ար­ժեքն ա­պա­հո­վում է ա­ռա­վե­լա­գույն ը­նտ­րան­քային ծա­վալ և բարձր հա­վաս­տի­ու­թյուն։

Տ­վյալ­նե­րի հա­վաք­ման գոր­ծըն­թա­ցը կազ­մա­կերպ­վել է ըն­դուն­ված մե­թո­դա­բա­նա­կան մո­տե­ցում­նե­րի հա­մա­ձայն՝ ա­պա­հո­վե­լով հե­տա­զո­տու­թյան է­թի­կա­կան, լո­գիս­տիկ և տեխ­նի­կա­կան լի­ար­ժե­քու­թյու­նը։ Մաս­նա­կից­ներն ը­նտր­վել են COVID-19 հա­մա­վա­րա­կի ըն­թաց­քում կազ­մա­կերպ­ված առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րին գրանց­ված բու­ժաշ­խա­տող­նե­րից։ Տվյալ­նե­րի հա­վա­քագ­րումն ի­րա­կա­նաց­վել է Գուգլ Ֆորմս (Google Forms) առ­ցանց հար­թա­կի մի­ջո­ցով։ Հղու­մը մաս­նա­կից­նե­րին փո­խանց­վել է է­լեկտ­րո­նային փոս­տի մի­ջո­ցով՝ օգ­տա­գոր­ծե­լով դա­սըն­թաց­նե­րի ժա­մա­նակ գրանց­ված կոն­տակ­տային տվյալ­նե­րը։ Հար­ցա­թեր­թի­կի է­լեկտ­րո­նային հղու­մը բաշխ­վել է մի­ան­վագ ու­ղարկ­մամբ՝ ա­պա­հո­վե­լով հա­վա­սար կա­ռուց­ված­քային հա­սա­նե­լի­ու­թյուն բո­լոր նե­րառ­ված հաս­ցե­նե­րի հա­մար։ Վա­վեր հաս­ցե­ներ ու­նե­ցող մաս­նա­գետ­նե­րի շր­ջա­նում ար­ձա­գանք­ման մա­կար­դա­կը փո­փո­խա­կան էր, ին­չը բնո­րոշ է առ­ցանց հար­ցում­նե­րի մաս­նակ­ցային վար­քագ­ծին [9]։­

Է­լեկտ­րո­նային նա­մա­կին կց­վել է հե­տա­զո­տու­թյան նպա­տա­կը, կա­մա­վո­րու­թյան սկզ­բուն­քը, գաղտ­նի­ու­թյան ա­պա­հով­ման պայ­ման­նե­րը և ի­րա­զեկ հա­մա­ձայ­նու­թյան ձևա­կեր­պու­մը նե­րա­ռող տե­ղե­կատ­վու­թյուն։ Մաս­նա­կից­նե­րի բո­լոր պա­տաս­խան­նե­րը հա­վաք­վել են ա­նա­նուն կեր­պով, ա­ռանց որ­ևէ նույ­նա­կա­նաց­նող տվյա­լի (ա­նուն, ազ­գա­նուն, աշ­խա­տա­վայր)։ Հե­տա­զո­տու­թյունն ի­րա­կա­նաց­վել է ա­ռող­ջա­պա­հա­կան և սո­ցի­ա­լա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի ո­լոր­տում ըն­դուն­ված է­թի­կա­կան սկզ­բունք­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խան։

Հարց­մա­նը մաս­նակ­ցե­լը ե­ղել է լի­ո­վին կա­մա­վոր և մաս­նա­կից­ներն ու­նե­ցել են այն դա­դա­րեց­նե­լու հնա­րա­վո­րու­թյուն՝ ա­ռանց որ­ևէ բա­ցա­սա­կան հետ­ևան­քի։ Է­թի­կա­կան նկա­տա­ռում­նե­րի շր­ջա­նա­կում ա­պա­հով­վել է նաև տվյալ­նե­րի ա­նա­նու­նա­ցում. հարց­ման պա­տաս­խան­նե­րը հա­վա­քագր­վել և վեր­լուծ­վել են ա­ռանց ան­հա­տա­կան նույ­նա­կա­նաց­նող տե­ղե­կատ­վու­թյան օգ­տա­գործ­ման։ Է­լեկտ­րո­նային փոս­տի հաս­ցե­նե­րը կի­րառ­վել են բա­ցա­ռա­պես հար­ցա­թեր­թը փո­խան­ցե­լու նպա­տա­կով և չեն նե­րառ­վել հե­տա­գա վեր­լու­ծու­թյան մեջ։ Այս մո­տե­ցու­մը հա­մա­հունչ է մի­ջազ­գային է­թի­կա­կան ու­ղե­ցույց­նե­րին։

Ու­սում­նա­սի­րու­թյան ըն­թաց­քում չի ի­րա­կա­նաց­վել որ­ևէ մի­ջամ­տու­թյուն մաս­նա­կից­նե­րի մաս­նա­գի­տա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյա­նը կամ ա­ռող­ջու­թյա­նը, ին­չի հի­ման վրա այն դաս­վում է նվա­զա­գույն ռիսկ պա­րու­նա­կող հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի շար­քին։ Վի­ճա­կագ­րա­կան վեր­լու­ծու­թյունն ի­րա­կա­նաց­վել է IBM SPSS Statistics ծրագ­րային փա­թե­թի 26.0 տար­բե­րա­կով՝ կի­րա­ռե­լով նկա­րագ­րա­կան և ե­լա­կե­տային վի­ճա­կագ­րու­թյան այն մե­թոդ­նե­րը, ո­րոնք հա­մա­հունչ են հե­տա­զո­տու­թյան կա­ռուց­ված­քին և հա­վաք­ված տվյալ­նե­րի բնույ­թին։ Նկա­րագ­րա­կան վի­ճա­կագ­րու­թյու­նը նե­րա­ռել է հա­ճա­խա­կա­նու­թյուն­նե­րի բաշ­խում­ներ, տո­կոս­ներ, մի­ջին­ներ և ստան­դարտ շե­ղում­ներ, ո­րոնք հնա­րա­վո­րու­թյուն են տվել ներ­կա­յաց­նել մաս­նա­կից­նե­րի սո­ցի­ո­դե­մոգ­րա­ֆիկ հատ­կա­նիշ­նե­րը, թվային հմ­տու­թյուն­նե­րը, հե­ռա­վար դա­սըն­թաց­նե­րի կազ­մա­կերպ­ման ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը և կր­թա­կան գոր­ծըն­թա­ցի գնա­հա­տում­նե­րը։

ԱՐԴՅՈՒՆՔ­ՆԵՐ

­Հարց­ման մաս­նա­կից­նե­րի կող­մից տրա­մադր­ված տե­ղե­կու­թյուն­նե­րը վեր­լուծ­վել ու մեկ­նա­բան­վել ե­ն՝ ը­ստ հար­ցա­թեր­թում առ­կա հիմ­նա­կան տի­րույթ­նե­րի։ Հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյունք­նե­րը ներ­կա­յաց­վում են ը­ստ հիմ­նա­կան թե­մա­տիկ ո­ւղ­ղու­թյուն­նե­րի՝ նե­րա­ռե­լով մաս­նա­կից­նե­րի սո­ցի­ալ-ժո­ղովր­դագ­րա­կան բնու­թագ­րե­րը, առ­ցանց ու­սուց­ման նկատ­մամբ նրանց ներգ­րավ­վա­ծու­թյու­նը և դրա ար­դյու­նա­վե­տու­թյան վե­րա­բե­րյալ գնա­հա­տա­կան­նե­րը։

Հե­տա­զո­տու­թյա­նը մաս­նակ­ցել է 951 մաս­նա­գետ Հա­յաս­տա­նի տար­բեր մար­զե­րից։ Մաս­նա­կից­նե­րի սե­ռային բաշխ­վա­ծու­թյու­նը կազ­մել է 92.3% (878) կին և 7.7% (73) տղա­մարդ։ Մաս­նա­կից­նե­րի տա­րի­քային բաշխ­վա­ծու­թյու­նը ներ­կա­յաց­ված է Գծա­պատ­կեր 1-ո­ւմ։ Հարց­ման մաս­նա­կից­նե­րի մաս­նա­գի­տա­կան բաշխ­վա­ծու­թյուն­ներն ը­ստ ա­վագ և մի­ջին բու­ժաշ­խա­տող­նե­րի խմ­բե­րի ներ­կա­յաց­ված են Գծա­պատ­կեր­ներ 2-ո­ւմ և 3-ո­ւմ։

­Մաս­նա­կից­նե­րի մեծ մա­սը բա­վա­րար թվային հմ­տու­թյուն­ներ է ու­նե­ցել առ­ցանց ու­սուց­ման գոր­ծըն­թա­ցում լի­ար­ժեք ներգ­րավ­վա­ծու­թյան հա­մար։ Ը­ստ ի­նք­նագ­նա­հատ­ման՝ «­գե­րա­զանց» հա­-
մա­կարգ­չային հմ­տու­թյուն­ներ են նշել 131 մաս­նա­կից (13.8%), «­լավ»՝ 494 (51.9%), «­բա­վա­րար»՝ 314 (33.0%), հմ­տու­թյուն­նե­րի բա­ցա­կա­յու­թյուն՝ մի­այն 12 մաս­նա­կից (1.3%)։ Նո­րա­րա­րու­թյուն­նե­րին հար­մար­վե­լու ու­նա­կու­թյու­նը բարձր է գնա­հատ­վել. մաս­նա­կից­նե­րի 82.5%-ը նշել է, որ հեշ­տու­թյամբ է հար­մար­վում նոր թվային լու­ծում­նե­րին։ Է­լեկտ­րո­նային փոս­տի օգ­տա­գործ­ման հա­ճա­խա­կա­նու­թյու­նը ե­ղել է հետ­ևյա­լը. 49.4%՝ ա­մեն օր, 47.7%՝ ը­ստ ան­հրա­ժեշ­տու­թյան։

­Մաս­նա­կից­նե­րի 63.6%-ը նշել է, որ դա­սըն­թա­ցի մեկ­նար­կին ստա­ցել է առ­ցանց ձևա­չա­փով մաս­նակ­ցու­թյան կա­նոն­նե­րի վե­րա­բե­րյալ ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­կատ­վու­թյուն։ Մաս­նա­կից­նե­րի 26%-ը չի հա­մա­րել, որ նման տե­ղե­կատ­վու­թյուն ան­հրա­ժեշտ էր, մինչ­դեռ 10.4%-ը տե­ղե­կաց­ված չի ե­ղել կազ­մա­կերպ­ման կա­նո­նա­կար­գին, ին­չը մատ­նան­շում է գոր­ծըն­թա­ցի կազ­մա­կերպ­չա­կան բա­ցե­րը (Գ­ծա­պատ­կեր 4)։

Չ­նա­յած մաս­նա­կից­նե­րի մոտ 50%-ը հայտ­նել է, որ դա­սըն­թաց­նե­րին մաս­նակ­ցե­լիս խն­դիր­ներ չի ու­նե­ցել, 28.7%-ը նշել է տեխ­նի­կա­կան խո­չըն­դոտ­ներ։ Այս ցու­ցա­նի­շը հա­մա­հունչ է ը­նդ­հա­նուր մի­տու­մին, ը­ստ ո­րի բջ­ջային հե­ռա­խո­սով մաս­նակ­ցող ան­ձինք ա­վե­լի հա­ճախ են բախ­վել կա­պի և տե­սա­ձայ­նային ո­րա­կի խն­դիր­նե­րի։ Տեխ­նի­կա­կան խո­չըն­դոտ­նե­րի կա­ռուց­ված­քային բաշ­խու­մը ներ­կա­յաց­ված է Գծա­պատ­կեր 5-ո­ւմ։

­Մաս­նա­կից­ներն ա­ռա­վել նա­խընտ­րե­լի են հա­մա­րել սե­մի­նար­նե­րի ձևա­չա­փը և կլի­նի­կա­կան դեպ­քե­րի քն­նար­կում­նե­րը. սե­մի­նար­ներ՝ 29.2%, կլի­նի­կա­կան դեպ­քե­րի քն­նար­կում­ներ՝ 24.7%, դա­սա­խո­սու­թյուն­ներ՝ 22.9%, փոքր խմ­բե­րով աշ­խա­տանք՝ 19.0%։ Մաս­նա­կից­նե­րի 84%-ը ա­ռա­ջար­կել է, որ առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան բարձ­րաց­ման հիմ­նա­կան գոր­ծիք­նե­րից մե­կը պետք է լի­նի կլի­նի­կա­կան դեպ­քե­րի նե­րա­ռումն ու­սում­նա­կան ծրագ­րում։

­Մաս­նա­կից­նե­րի կար­ծի­քով առ­ցանց ձևա­չա­փը ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներ է ա­պա­հո­վում՝ ժա­մա­նա­կի խնայ­ման, աշ­խա­տան­քի և ու­սում­նա­ռու­թյան գրա­ֆի­կի ճկու­նու­թյան, ի­նչ­պես նաև տրանս­պոր­տային և կա­ցու­թյան ծախ­սե­րի նվազ­ման ա­ռու­մով։ Ը­նդ ո­րում, մաս­նա­կից­նե­րի 2%-ի կար­ծի­քով առ­կա ձևա­չա­փը որ­ևէ ա­ռա­վե­լու­թյուն չու­նի առ­ցան­ցի նկատ­մամբ։ Մաս­նա­կից­նե­րի տե­սա­կետ­նե­րի հա­մադ­րա­կան պատ­կե­րը ներ­կա­յաց­ված է Գծա­պատ­կեր 6-ո­ւմ։

COVID-19 հա­մա­վա­րա­կի պայ­ման­նե­րում ի­րա­կա­նաց­ված առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րը բա­ցա­հայ­տե­ցին այն­պի­սի մե­թո­դա­բա­նա­կան և կազ­մա­կերպ­չա­կան գոր­ծոն­ներ, ո­րոնք կան­խո­րո­շում են ու­սուց­ման ո­րակն ու մաս­նա­կից­նե­րի գո­հու­նա­կու­թյու­նը։

ՔՆ­ՆԱՐ­ԿՈՒՄ

COVID-19 հա­մա­վա­րակն ան­նա­խա­դեպ մար­տահ­րա­վեր­ներ ստեղ­ծեց բժշ­կա­կան կր­թու­թյան շա­րու­նա­կա­կա­նու­թյան հա­մար, ին­չը մե­ծա­ցավ ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գե­րի գեր­բեռն­ման, տե­ղա­շար­ժե­րի սահ­մա­նա­փակ­ման և բժշ­կա­կան գի­տե­լիք­նե­րի ա­րագ թար­մաց­ման պա­հանջ­նե­րի պատ­ճա­ռով։ Ստաց­ված ար­դյունք­նե­րը վկա­յում են, որ ՀՀ-ո­ւմ հա­մա­վա­րա­կի ըն­թաց­քում ներդր­ված առ­ցանց ու­սուց­ման ձևա­չա­փե­րը ա­պա­հո­վել են գի­տե­լիք­նե­րի փո­խանց­ման ա­նընդ­հա­տու­թյուն, ին­չը հա­մա­հունչ է մի­ջազ­գային հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի եզ­րա­հան­գում­նե­րին, ո­րոնց հա­մա­ձայն ֆի­զի­կա­կան հե­ռա­վո­րու­թյան պայ­ման­նե­րում հե­ռա­վար ու­սու­ցու­մը դառ­նում է բժշ­կա­կան կր­թու­թյան մի­ակ գոր­ծու­նակ մե­թո­դը, ո­րը պահ­պա­նել է ու­սուց­ման ա­նընդ­հա­տու­թյու­նը և նվա­զեց­րել կր­թա­կան կո­րուստ­նե­րը [7]։

­Մաս­նա­կից­նե­րի մեծ մա­սի կող­մից առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րի բարձր գնա­հա­տա­կա­նը ցույց է տա­լիս, որ թվային հար­թակ­ներն ար­դյու­նա­վետ են ե­ղել ի­նչ­պես հա­սա­նե­լի­ու­թյան, այն­պես էլ ժա­մա­նա­կի կա­ռա­վար­ման տե­սան­կյու­նից։ Հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյունք­նե­րով, ՀՀ բու­ժաշ­խա­տող­նե­րի 82.5%-ը հեշ­տու­թյամբ է հար­մար­վել թվային նո­րա­րա­րու­թյուն­նե­րին, ին­չը հա­մընկ­նում է այլ հե­տա­զո­տող­նե­րի այն եզ­րա­հանգ­ման հետ, որ բժշ­կա­կան հա­մայն­քը ցու­ցա­բե­րում է բարձր հար­մար­վո­ղու­նա­կու­թյուն առ­ցանց ու­սուց­ման մո­դել­նե­րի հան­դեպ [10]։

­Միև­նույն ժա­մա­նակ ար­ձա­նագր­ված տեխ­նի­կա­կան և հա­ղոր­դակ­ցա­կան խո­չըն­դոտ­նե­րը հա­մա­հունչ են մի­ջազ­գային հա­մա­տեքս­տում նկա­րագր­ված մար­տահ­րա­վեր­նե­րին, ո­րոնք նե­րա­ռում են ան­բա­վա­րար հա­մա­ցան­ցային կա­պի, սար­քա­վո­րում­նե­րի ան­հա­մա­չա­փու­թյան և օգ­տա­գործ­վող հար­թակ­նե­րի տեխ­նի­կա­կան սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րի խն­դիր­ներ [11]։

Ու­սում­նա­սի­րու­թյան կար­ևո­րա­գույն եզ­րա­հան­գում­նե­րից է կր­թա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի ա­րագ հար­մա­րե­ցու­մը։ Մաս­նա­կից­նե­րի գնա­հա­տա­կան­նե­րը ցույց են տա­լիս, որ հե­ռա­վար ու­սուց­ման ձևա­չա­փը ՀՀ-ո­ւմ հա­ղոր­դակց­ման սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րի առ­կա­յու­թյան պայ­ման­նե­րում դար­ձել է ար­դյու­նա­վետ և կեն­սու­նակ կր­թա­կան գոր­ծիք, ին­չը ևս հա­մա­հունչ է այլ հե­տա­զո­տող­նե­րի նմա­նա­տիպ պն­դում­նե­րին [12-14]։ ՀՀ բժշ­կա­կան կր­թա­կան մի­ջա­վայ­րը, չնա­յած իր սահ­մա­նա­փակ ռե­սուրս­նե­րին, ար­ձա­նագ­րել է ար­դյու­նա­վետ հար­մա­րե­ցում նոր թվային մի­ջա­վայ­րին։ Հարց­ման ար­դյունք­նե­րով պարզ­վել է, որ մաս­նա­կից­նե­րի մեծ մա­սը (ա­վե­լի քան 2/3) գնա­հա­տել են հե­ռա­վար ձևա­չա­փի հար­մա­րա­վե­տու­թյու­նը՝ հատ­կա­պես ժա­մա­նա­կի տն­տես­ման և աշ­խա­տան­քային ծան­րա­բեռն­վա­ծու­թյան նվա­զեց­ման տե­սան­կյու­նից։ Այս դի­տար­կու­մը հա­մա­հունչ է կր­թու­թյան հա­մաշ­խար­հային մի­տում­նե­րին, որ­տեղ շեշ­տադր­վում է թվային ու­սուց­ման սո­ցի­ալ-տն­տե­սա­կան շա­հա­վե­տու­թյու­նը՝ մաս­նա­վո­րա­պես ճա­նա­պար­հա­ծախ­սե­րի և դա­սըն­թաց­նե­րի կազ­մա­կերպ­ման ծախ­սե­րի կր­ճատ­ման հաշ­վին [15]։

­Մեկ այլ կար­ևոր դի­տար­կում է դա­սըն­թա­ցա­վար­նե­րի պատ­րաստ­վա­ծու­թյան և դա­սըն­թաց­նե­րի դի­զայ­նի ո­րա­կի հար­ցը։ Ո­րա­կի ա­պա­հով­ման հս­տակ չա­փո­րո­շիչ­նե­րի բա­ցա­կա­յու­թյու­նը, ի­նչ­պես ցույց են տա­լիս մեր տվյալ­նե­րը, ազ­դել է կր­թա­կան գոր­ծըն­թա­ցի մի­ա­տե­սա­կու­թյան վրա։ Առ­ցանց բժշ­կա­կան կր­թու­թյան ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը մե­ծա­պես պայ­մա­նա­վոր­ված է դա­սա­վան­դող­նե­րի նա­խա­պատ­րաստ­վա­ծու­թյան մա­կար­դա­կով, ին­տե­րակ­տի­վու­թյան աս­տի­ճա­նով և հար­թա­կի ման­կա­վար­ժա­կան հար­մա­րեց­մամբ [16]։ Մաս­նա­վո­րա­պես ՀՀ հա­մար ա­ռանձ­նա­հա­տուկ կար­ևոր է բժշ­կա­կան հե­ռա­վար ու­սուց­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­մը մի­ջազ­գային չա­փա­նիշ­նե­րին հա­մա­հունչ չա­փո­րո­շիչ­նե­րով, քա­նի որ նախ­քան հա­մա­վա­րա­կը ե­րկ­րում առ­ցանց կր­թա­կան հար­թակ­նե­րի և մե­թո­դա­բա­նու­թյուն­նե­րի կի­րա­ռու­թյու­նը չա­փա­զանց սահ­մա­նա­փակ էր կամ փաս­տա­ցի բա­ցա­կա­յում է­ր։ Ի տար­բե­րու­թյուն մի շարք ե­րկր­նե­րի, որ­տեղ հե­ռա­վար ու­սուց­ման սկզ­բունք­ներն ու ո­րա­կի ա­պա­հով­ման չա­փո­րո­շիչ­նե­րը ձևա­վոր­ված է­ին դեռևս նա­խա­հա­մա­վա­րա­կային շր­ջա­նում (օ­ր.՝ Ա­ՄՆ, Կա­նա­դա, Մի­ա­ցյալ Թա­գա­վո­րու­թյուն), ՀՀ կր­թա­կան հա­մա­կար­գը բախ­վեց ա­րա­գո­րեն նոր մե­թո­դա­բա­նա­կան շր­ջա­նակ­ներ ձևա­վո­րե­լու ան­հրա­ժեշ­տու­թյա­նը՝ ա­ռանց նա­խա­պես ներդր­ված չա­փո­րո­շիչ­նե­րի։ Մի­ջազ­գային գրա­կա­նու­թյու­նը շեշ­տում է, որ ար­դյու­նա­վետ թվային կր­թա­կան մի­ջա­վայ­րի ձևա­վո­րու­մը պա­հան­ջում է հս­տակ ծրագր­ված դի­դակ­տիկ մո­դել­ներ, բո­վան­դա­կու­թյան ստան­դար­տաց­ված կա­ռուց­վածք, դա­սըն­թա­ցա­վար­նե­րի հա­մա­կարգ­ված պատ­րաստ­վա­ծու­թյուն և դա­սըն­թա­ցի մաս­նա­կից­նե­րի ակ­տիվ ներգ­րավ­վա­ծու­թյուն [17,18]։ Այս հա­մա­տեքս­տում Հա­յաս­տա­նի բժշ­կա­կան կր­թու­թյան հա­մա­կար­գի ա­պա­գա զար­գա­ցու­մը պա­հան­ջում է ոչ մի­այն տեխ­նի­կա­կան բա­րե­լա­վում, այլև ո­րա­կի ա­պա­հով­ման մի­ջազ­գային սկզ­բունք­նե­րի հա­մա­պար­փակ ին­տեգ­րում՝ ճիշտ դա­սըն­թա­ցային դի­զայն ա­պա­հո­վե­լու, ու­սուց­ման ար­դյու­նա­վե­տու­թյունն ա­վե­լաց­նե­լու և գլո­բալ մա­կար­դա­կում հա­մադ­րե­լի ար­դյունք­ներ ստա­նա­լու նպա­տա­կով ։

Այս­պի­սով, ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գում ի­րա­կա­նաց­ված ու­սում­նա­սի­րու­թյան ար­դյունք­նե­րը հա­մա­հունչ են մի­ջազ­գային գի­տա­կան տվյալ­նե­րին և ցույց են տա­լիս, որ հա­մա­վա­րա­կի ըն­թաց­քում ներդր­ված ա­րագ լու­ծում­նե­րը հիմք են ստեղ­ծել առ­ցանց ու­սուց­ման կա­յուն զար­գաց­ման հա­մար։ Չնա­յած տեխ­նի­կա­կան և մե­թո­դա­բա­նա­կան սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րին՝ առ­ցանց կր­թու­թյան ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րը, մաս­նա­կից­նե­րի սա­տա­րումն ու թվային հմ­տու­թյուն­նե­րի բարձր մա­կար­դա­կը վկա­յում են, որ առ­ցանց ու­սուց­ման շա­րու­նա­կա­կան զար­գա­ցու­մը կա­րող է նպաս­տել բժշ­կա­կան կր­թու­թյան հա­սա­նե­լի­ու­թյան ա­վե­լաց­մա­նը և ո­րա­կի բա­րե­լավ­մա­նը։

­Հե­տա­զո­տու­թյու­նը ներ­կա­յաց­նում է ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գում առ­ցանց ու­սուց­ման զար­գաց­ման մի­տում­նե­րը, սա­կայն մի­ա­ժա­մա­նակ ու­նի ո­րոշ մե­թո­դա­բա­նա­կան սահ­մա­նա­փա­կում­ներ։ Քա­նա­կա­կան առ­ցանց հար­ցու­մը հիմն­ված է ի­նք­նագ­նա­հատ­ման վրա, ին­չը սահ­մա­նա­փա­կում է տվյալ­նե­րի ա­նա­չա­ռու­թյու­նը և խոր­քային դի­տար­կում­նե­րի հնա­րա­վո­րու­թյու­նը։ COVID-19 հա­մա­վա­րա­կի ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում կազ­մա­կերպ­ված առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րի վե­րա­բե­րյալ տվյալ­նե­րը կա­րող են ար­տա­ցո­լել ոչ թե կա­յուն կր­թա­կան մի­տում­ներ, այլ ար­տա­կարգ ար­ձա­գանք­ներ։ Նշ­ված սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րը, չնա­յած չեն նվա­զեց­նում հե­տա­զո­տու­թյան գի­տա­կան ար­ժե­քը, սա­կայն ը­նդ­գծում են խա­ռը մե­թո­դա­բա­նու­թյան կի­րառ­ման, ի­նչ­պես նաև ժա­մա­նա­կային, տա­րած­քային և տն­տե­սա­կան վեր­լու­ծա­կան ը­նդ­գրկ­ման ը­նդ­լայն­ման ան­հրա­ժեշ­տու­թյու­նը՝ բարձ­րաց­նե­լու ար­դյունք­նե­րի ճշգր­տու­թյունն ու մի­ջազ­գային հա­մադ­րե­լի­ու­թյու­նը։ Այս դի­տար­կում­նե­րը կա­րող են հիմք հան­դի­սա­նալ հե­տա­գա հա­մա­լիր ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րի հա­մար, ո­րոնք կուղղ­վեն ՀՀ բժշ­կա­կան կր­թու­թյան թվայ­նաց­ման ռազ­մա­վա­րա­կան գնա­հատ­մա­նը։

ԵԶ­ՐԱ­ՀԱՆ­ԳՈՒՄ­ՆԵՐ

­Հե­տա­զո­տու­թյան նո­րույթն ու ե­զա­կի­ու­թյու­նը պայ­մա­նա­վոր­ված է նրա­նով, որ այն ա­ռա­ջին­նե­րից է, ո­րը հա­մա­կարգ­ված կեր­պով վեր­լու­ծում է COVID-19 հա­մա­վա­րա­կի ըն­թաց­քում ՀՀ բժշ­կա­կան հա­մայն­քի լայ­նա­ծա­վալ ներգ­րավ­վա­ծու­թյունն առ­ցանց կր­թու­թյան ա­րագ զար­գաց­ման փու­լում՝ բա­ցա­հայ­տե­լով ոչ մի­այն տեխ­նի­կա­կան և կազ­մա­կեր­պա­կան խն­դիր­նե­րը, այլ նաև մաս­նա­կից­նե­րի թվային պատ­րաստ­վա­ծու­թյան, ը­նդ­կա­լո­ղու­նա­կու­թյան և հար­մար­վո­ղա­կա­նու­թյան մա­կար­դակ­նե­րը՝ այն դարձ­նե­լով ար­ժե­քա­վոր հիմք ա­պա­գա քա­ղա­քա­կան և կր­թա­կան ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րի ձևա­վոր­ման հա­մար։

Ընդ­հա­նուր առ­մամբ, ներ­կա­յաց­ված հե­տա­զո­տու­թյու­նը թույլ է տա­լիս եզ­րա­կաց­նել, որ COVID-19 հա­մա­վա­րակն ա­րա­գաց­րեց առ­ցանց ու­սուց­ման ի­նս­տի­տու­ցի­ո­նա­լա­ցու­մը ՀՀ բժշ­կակր­թա­կան հա­մա­կար­գում՝ ը­նդ­գծե­լով դրա ան­հրա­ժեշ­տու­թյունն ու կեն­սու­նա­կու­թյու­նը։ Ստաց­ված տվյալ­նե­րը ցույց են տա­լիս, որ չնա­յած առ­կա տեխ­նի­կա­կան, մե­թո­դա­բա­նա­կան և կազ­մա­կեր­պա­կան ո­րոշ սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րին, առ­ցանց ձևա­չա­փը կա­րող է ա­պա­հո­վել կր­թա­կան գոր­ծըն­թա­ցի շա­րու­նա­կա­կա­նու­թյուն, բարձ­րաց­նել մաս­նա­գի­տաց­ված ծրագ­րե­րի հա­սա­նե­լի­ու­թյու­նը և նվա­զեց­նել մաս­նա­գի­տա­կան կր­թու­թյան տա­րած­քային ան­հա­մա­չա­փու­թյուն­նե­րը։­

Առ­ցանց բժշ­կա­կան կր­թու­թյան կա­յուն զար­գաց­ման ա­պա­հով­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ստեղ­ծել մի­աս­նա­կան ազ­գային չա­փո­րո­շիչ­ներ և ո­րա­կի ա­պա­հով­ման մե­խա­նիզմ­ներ՝ հիմն­ված մի­ջազ­գային ու­ղե­ցույց­նե­րի, մաս­նա­վո­րա­պես՝ Բժշ­կա­կան կր­թու­թյան հա­մաշ­խար­հային ֆե­դե­րա­ցի­այի (ա­նգլ.՝ World Federation for Medical Education) պա­հանջ­նե­րի վրա, որ­պես­զի ու­սուց­ման բո­վան­դա­կու­թյու­նը, մե­թո­դա­բա­նու­թյու­նը և գնա­հատ­ման գոր­ծիք­նե­րը լի­նեն հա­մա­չափ և կան­խա­տե­սե­լի [19]։ Ա­նհ­րա­ժեշտ են դա­սըն­թա­ցա­վար­նե­րի շա­րու­նա­կա­կան մաս­նա­գի­տա­կան պատ­րաստ­վա­ծու­թյան ծրագ­րեր, ո­րոնք կնե­րա­ռեն թվային ման­կա­վար­ժու­թյուն, ին­տե­րակ­տիվ դա­սա­վանդ­ման տեխ­նի­կա­ներ և հար­թակ­նե­րի ար­դյու­նա­վետ կա­ռա­վա­րում։ Տեխ­նի­կա­կան են­թա­կա­ռուց­վածք­նե­րի բա­րե­լա­վու­մը ևս կար­ևոր է՝ ա­պա­հո­վե­լու հու­սա­լի կապ, կա­յուն հար­թակ­ներ և մաս­նա­կից­նե­րի հա­մար հա­սա­նե­լի տեխ­նի­կա­կան ա­ջակ­ցու­թյուն։ Վեր­ջա­պես, կար­ևոր է ան­ցում կա­տա­րել տվյա­լա­հեն կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գե­րին, ո­րոնք թույլ կտան մշ­տա­դի­տար­կել մաս­նակ­ցու­թյան, ար­դյու­նա­վե­տու­թյան և ու­սուց­ման ար­դյունք­նե­րի ո­րա­կը։

­Մի­ա­ժա­մա­նակ պետք է հաշ­վի առ­նել, որ սույն ու­սում­նա­սի­րու­թյունն ի­րա­կա­նաց­վել է ան­ցու­մային ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում՝ այն ժա­մա­նակ, ե­րբ առ­ցանց ծրագ­րե­րը դեռևս գտն­վում է­ին ակ­տիվ զար­գաց­ման փու­լում։ Հետ­ևա­բար, լի­ար­ժեք և հա­մա­պար­փակ գնա­հատ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ են հե­տա­գա փու­լե­րի վեր­լու­ծու­թյուն­ներ՝ ը­նդ­գր­կե­լով.

• կր­թա­կան գոր­ծըն­թա­ցի կա­յու­նաց­ման փու­լը,
• ծ­րագ­րե­րի ո­րա­կի ա­պա­հով­ման նոր կա­ռու­ցա­կար­գե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը,­
• առ­ցանց ու­սուց­ման եր­կա­րա­ժամ­կետ ար­դյունք­ներն ու գործ­նա­կան հմ­տու­թյուն­նե­րի վրա ազ­դե­ցու­թյու­նը,­
• ինչ­պես նաև հա­մե­մա­տա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ՝ նե­րա­ռյալ խա­ռը ու­սուց­ման մո­դել­նե­րի գնա­հա­տու­մը։

­Հե­տա­գա ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րը հնա­րա­վո­րու­թյուն կտան խո­րու­թյամբ հաս­կա­նալ առ­ցանց ու­սուց­ման ներդր­ման եր­կա­րա­ժամ­կետ ազ­դե­ցու­թյուն­նե­րը, նպաս­տել հա­մա­կար­գային բա­րե­լավ­ման և ար­դյու­նա­վետ կր­թա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյան մշակ­մա­նը՝ հիմն­ված մի­ջազ­գային չա­փո­րո­շիչ­նե­րի և տե­ղա­կան կա­րիք­նե­րի հա­մադր­ման վրա։

­Սույն ու­սում­նա­սի­րու­թյան եզ­րա­հան­գում­նե­րը և ա­ռա­ջար­կու­թյուն­նե­րը կա­րող են ծա­ռայել որ­պես կար­ևոր գի­տա­կան և գործ­նա­կան հենք՝ ձևա­վո­րե­լու տեխ­նո­լո­գի­ա­պես զար­գա­ցած, մատ­չե­լի և ո­րա­կյալ շա­րու­նա­կա­կան բժշ­կա­կան կր­թու­թյան հա­մա­կարգ, ո­րը կհա­մա­պա­տաս­խա­նի ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գի ռազ­մա­վա­րա­կան նպա­տակ­նե­րին և գլո­բալ կր­թա­կան մի­տում­նե­րին։

Գ­ծա­պատ­կեր 1. Հարց­վող­նե­րի տա­րի­քային բաշխ­վա­ծու­թյու­նը

Գ­ծա­պատ­կեր 2. Հարց­վող­նե­րի մաս­նա­գի­տա­կան բաշխ­վա­ծու­թյունն ա­վագ բու­ժաշ­խա­տող­նե­րի շր­ջա­նում

Գ­ծա­պատ­կեր 3. Հարց­վող­նե­րի մաս­նա­գի­տա­կան բաշխ­վա­ծու­թյու­նը մի­ջին բու­ժանձ­նա­կազ­մի շր­ջա­նում

Գ­ծա­պատ­կեր 4. Առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րի մաս­նա­կից­նե­րի գնա­հա­տա­կան­ներն ու մեկ­նա­բա­նու­թյուն­նե­րը նոր ձևա­չա­փի կա­նոն­նե­րի և ծա­գածխն­դիր­նե­րի վե­րա­բե­րյալ

Գ­ծա­պատ­կեր 5. Առ­ցանց ձևա­չա­փով կազ­մա­կերպ­ված դա­սըն­թա­ցի գնա­հա­տա­կան­նե­րը մաս­նա­կից­նե­րի կող­մից

Գ­ծա­պատ­կեր 6. Առ­ցանց դա­սըն­թաց­նե­րի մաս­նա­կից­նե­րի կար­ծիք­ներն առ­ցանց և առ­կա ձևա­չա­փի ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րի մա­սին

Գ­րա­կա­նու­թյուն

1. Tom T. The history of online education. Available at: https://www.petersons.com/blog/the-history-of-online-education/ Accessed 04 Oct 2025.
2. Raison N, Harrison P, Abe T, et al. Procedural virtual reality simulation training for robotic surgery: a randomised controlled trial. Surg Endosc. 2021;35(12):6897-6902.
3. Dunkley P. Virtual reality in medical training. Lancet. 1994;343(8907):1218.
4. Coleman J, Nduka CC, Darzi A. Virtual reality and laparoscopic surgery. Br J Surg. 1994;81(12):1709-11.
5. Ota D, Loftin B, Saito T, Lea R, Keller J. Virtual reality in surgical education. Comput Biol Med. 1995;25(2):127-37.
6. O’Doherty D, Dromey M, Lougheed J, et al. Barriers and solutions to online learning in medical education - an integrative review. BMC Med Educ. 2018;18(1):130.
7. Gill D, Whitehead C, Wondimagegn D. Challenges to medical education at a time of physical distancing. Lancet. 2020;396(10244):77-9.
8. Torda A. How COVID-19 has pushed us into a medical education revolution. Intern Med J. 2020;50(9):1150-1153.
9. Evans JR, Mathur A. The value of online surveys: A look back and a look ahead. Internet research. 2018;28(4):854-87.
10. Mahajan R, Gupta P, Singh T. Massive open online courses: concept and implications. Indian Pediatr. 2019;56(6):489-495.
11. O’Sullivan S, Khraibi A, Chen W, Corridon P. Lessons learned transitioning from traditional premedical and medical education to e-learning platforms during the COVID-19 pandemic within the United Arab Emirates. J Med Educ Curric Dev. 2021;8:23821205211025861.
12. Saiyad S, Virk A, Mahajan R, Singh T. Online teaching in medical training: establishing good online teaching practices from cumulative experience. Int J Appl Basic Med Res. 2020;10(3):149-155.
13. Masic I, Pandza H, Toromanovic S, et al. Information Technologies (ITs) in medical education. Acta Inform Med. 2011;19(3):161-7.
14. Zhang P, Li X, Pan Y, Zhai H, Li T. Global trends and future directions in online learning for medical students during and after the COVID-19 pandemic: A bibliometric and visualization analysis. Medicine (Baltimore). 2023;102(50):e35377.
15. Meinert E, Eerens J, Banks C, et al. Exploring the cost of eLearning in health professions education: scoping review. JMIR Med Educ. 2021;7(1):e13681.
16. Abdull Mutalib AA, Md Akim A, Jaafar MH. A systematic review of health sciences students’ online learning during the COVID-19 pandemic. BMC Med Educ. 2022;22(1):524.
17. Hodges C, Moore S, Lockee B, Trust T, Bond A. The difference between emergency remote teaching and online learning. Educause review. 2020;27(1):1-9.
18. Bozkurt A, Sharma RC. Education in normal, new normal, and next normal: Observations from the past, insights from the present and projections for the future. Asian Journal of Distance Education. 2020;15(2):i-x.
19. World Federation for Medical Education. Standards for distributed and distance learning in medicine 2021. https://wfme.org/wp-content/uploads/2017/05/WFME-standards-for-distributed-and-distance-learning-in-medicine_2021-final-1.pdf. Accessed 04 Oct 2025.